Akran zorbalığı nedir
Akran zorbalığı, bir öğrencinin kendi yaş grubundaki başka bir öğrenciye sözlü ya da fiziksel olarak zarar vermesidir. MEB'e bağlı rehberlik ve araştırma merkezlerinin veli bültenleri, bir davranışın akran zorbalığı sayılması için üç özelliğin birlikte bulunmasını arar:
- Davranış zarar verme niyetiyle, kasıtlı olarak yapılır.
- Davranış tekrarlanır ve süreklilik gösterir.
- Çocuklar arasında fiziksel, zihinsel, sosyal ya da yaş farkından doğan bir güç dengesizliği vardır.
Bu ölçüt, iki çocuk arasındaki tek seferlik bir tartışmayı zorbalıktan ayırır. Eşit güçteki iki öğrencinin bir kez kavga etmesi yönetmelikte ayrı bir davranış olarak düzenlenir; zorbalıkta ise süreklilik ve güç farkı belirleyicidir.
Aynı bültenler zorbalığı dört türde inceler:
| Tür | Örnek davranışlar |
|---|---|
| Fiziksel zorbalık | Vurmak, itmek, kişisel eşyayı izinsiz almak ya da kullanmak |
| Sözel zorbalık | Lakap takmak, dalga geçmek, küçük düşürücü sözler, hakaret |
| Sosyal ya da ilişkisel zorbalık | Birini bilerek dışlamak, başkalarını onunla arkadaşlık kurmamaya zorlamak |
| Sanal zorbalık | Hakaret içeren yorum ve gönderiler, iftira içeren paylaşımlar, fotoğraflara aşağılayıcı yorumlar |
Bültenlerin altını çizdiği iki bilgi veliler için önemlidir. Zorbalık her okul türünde ve kademesinde görülebilir. Çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman utandıkları ya da üzüldükleri için anlatmaz ve baş etmek için yetişkin desteğine ihtiyaç duyar.
Yönetmeliklerde akran zorbalığı nasıl geçer
Akran zorbalığı lisede adıyla anılan bir disiplin suçu, ortaokulda ise yaptırım gerektiren bir davranış olarak yönetmelikte yer alır. Lise için kural Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği'nin 164. maddesindedir ve 15 Kasım 2022'de eklenmiştir.
Bu hüküm, tekrarlayan davranışlarla başka bir öğrencinin sosyal ya da duygusal gelişimini olumsuz etkileyecek şekilde akran zorbalığı yapmayı okuldan kısa süreli uzaklaştırma cezası gerektiren davranışlar arasında sayar. Ortaokul için Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği'nin 55. maddesi, diğer öğrencilerin akran ve arkadaşlık ilişkilerini olumsuz etkileyecek davranışları alışkanlık hâline getirmeyi kınama gerektiren davranışlar arasına 14 Ekim 2023'te ekledi.
Zorbalığa eşlik eden davranışların da yönetmelikte karşılığı vardır:
| Davranış | Ortaokul | Lise |
|---|---|---|
| Arkadaşına kaba ve saygısız davranmak | Kınama, md. 55/1-b-1 | Kınama, md. 164/1-ğ |
| Akran ilişkilerini bozan davranışı alışkanlık hâline getirmek | Kınama, md. 55/1-b-15 | Kısa süreli uzaklaştırma, md. 164/2-ö |
| Hakaret etmek, tehdit etmek; lisede sosyal medyada da | Okul değiştirme, md. 55/1-c-2 | Kısa süreli uzaklaştırma, md. 164/2-a |
| İzinsiz görüntü çekmek ya da paylaşmak | Okul değiştirme, md. 55/1-c-18 | Kısa süreli uzaklaştırma, md. 164/2-n |
| Kavga etmek | Kınama, md. 55/1-b-7 | Kısa süreli uzaklaştırma, md. 164/2-ı |
| Arkadaşına şiddet uygulamak | Okul değiştirme, md. 55/1-c-12 | Kısa süreli uzaklaştırma ya da ağırlığına göre üst ceza, md. 164 |
Ortaokul sütunu Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği'ne, lise sütunu Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği'ne göredir. İlkokul öğrencileri için yönetmelik yaptırım düzenlemez; 54. madde yaptırımları ortaokul öğrencileri için sayar. İlkokulda süreç sınıf öğretmeni ve rehberlik servisiyle yürür.
Yaptırımın amacı da yönetmelikte yazılıdır: öğrencinin olumsuz davranışının farkına varması ve davranışını olumlu yönde düzeltmesi. Bu nedenle ortaokulda önce bir uyarma süreci işler. Öğretmen öğrenciyle konuşur, gerekirse öğrenciyle bir davranış sözleşmesi imzalanır, ardından veli okula davet edilir. Davranış sürerse dosya öğrenci davranışlarını değerlendirme kuruluna gider.
Özel okullar için de aynı yönetmelikler uygulanır. 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu'nun 14. maddesi, kanunda hüküm bulunmayan konularda resmî okulların mevzuatının uygulanacağını söyler.
Okulun yükümlülükleri nelerdir
Okul yönetimi ve öğretmenler öğrencileri zorbalığa, tehdide, sataşmaya ve onur kırıcı lakaplara karşı korumakla yükümlüdür. Lise için kural Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği'nin 158. maddesindedir; tedbirler veliyle ve ilgili kurumlarla iş birliği içinde alınır.
Ortaokul ve ilkokulda Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği'nin 78. maddesi, çalışanların ve öğrencilerin fiziki ve psikolojik şiddetten korunması için gerekli tedbirlerin alınmasını ister. Aynı maddeye 28 Temmuz 2026'da eklenen fıkra, öğrencilerin korunması için okul aile birliği ve ilgili kurumlarla iş birliği yapılmasını öngörür.
MEB'in Okullarda Şiddetin Önlenmesi Genelgesi 26 Ağustos 2024 tarihlidir. Genelge okullara somut görevler verir:
- Okul müdürlüğü eğitim ortamında şiddete yol açabilecek risk faktörlerini belirler ve önlem alır.
- Okulun rehberlik ve psikolojik danışma programında şiddetin önlenmesine yönelik faaliyetler yer alır.
- Öğretmen, öğrenci ve aile arasında şiddet ve zorbalığın kabul edilmediğine dair farkındalık çalışmaları yürütülür.
- Şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan öğrenciler rehberlik servisine ya da rehberlik ve araştırma merkezine yönlendirilir.
- Velilerin desteğini almak için okul-aile iş birliği güçlendirilir.
Rehberlik tarafında görev dağılımı Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği'ndedir. Sınıf rehber öğretmeni risk altındaki öğrenciyi fark ettiğinde rehberlik servisini bilgilendirir ve her yıl kasım ayında sınıfındaki risk verilerini servise iletir. Okulda rehber öğretmen yoksa öğrenci ilçedeki rehberlik ve araştırma merkezine yönlendirilir. Kurallar yönetmeliğin 23. maddesindedir.
Çocuğunuz zorbalığa uğruyorsa izleyebileceğiniz yol
Önce sınıf öğretmeni ya da sınıf rehber öğretmeniyle, sonra okulun rehber öğretmeniyle, sonuç alamazsanız okul müdürlüğüyle yazılı olarak görüşmek, yönetmeliklerin öngördüğü sırayı izler. Adımlar şöyle sıralanabilir:
- Çocuğunuzu sakin bir ortamda dinleyin; ne olduğunu, nerede, ne zaman ve kimlerle yaşandığını not alın. Sanal zorbalıkta mesaj ve paylaşımların ekran görüntüsünü saklayın.
- Sınıf öğretmeninden ya da sınıf rehber öğretmeninden görüşme isteyin. İlkokul ve ortaokulda bu görüşme okulun internet sayfasındaki randevu sistemiyle alınır.
- Okulun rehber öğretmeniyle görüşün; rehberlik servisi öğrenciyle bireysel ya da grupla çalışabilir.
- Sonuç alamazsanız okul müdürlüğüne dilekçe verin. Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği'nin 167. maddesine göre şikâyetler okul müdürlüğüne yazılı olarak bildirilir.
- Okul düzeyinde çözülmeyen konularda ilçe ya da il millî eğitim müdürlüğüne başvurabilirsiniz.
- Kamu kurumlarına yönelik başvurular için Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi CİMER de bir resmî kanaldır.
Çocuğunuzun can ya da beden bütünlüğü için acil bir tehlike varsa 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayabilirsiniz. Genelge, okul yöneticilerinin şiddet olaylarını üst makama ve kolluğa bildirme yükümlülüğünü de hatırlatır.
Okul değiştirmek de bir seçenektir. İlkokul ve ortaokulda kınama ya da daha ağır yaptırım gerektiren bir davranışa maruz kalan öğrenci, velisinin yazılı başvurusu ve rehberlik servisinin uygun görüşüyle başka okula nakledilebilir. Kural Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği'nin 12. maddesine 17 Ocak 2025'te eklendi. Nakil sürecinin genel işleyişini okul nakli nasıl yapılır yazısında anlattık.
Kendi çocuğunuzun zorbalık yaptığını öğrendiyseniz de yol aynıdır. Rehberlik bültenleri, velinin önce çocuğunu dinlemesini, okulla iş birliği yapmasını ve gerekirse uzman desteği almasını önerir.
Siber zorbalık
Siber zorbalık, sosyal medya, mesajlaşma ya da oyun platformlarında hakaret, iftira, aşağılayıcı yorum ya da izinsiz görüntü paylaşımıyla yapılan zorbalıktır. Yönetmelikler bu davranışların bir kısmını sosyal medya ve dijital araçları adıyla anarak yaptırıma bağlar.
Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği, sosyal medyada hakaret etmeyi, hakareti paylaşmayı ve okul arkadaşlarının görüntülerini izinsiz çekip paylaşmayı kısa süreli uzaklaştırma cezası gerektiren davranışlar arasında sayar. Sarkıntılık ya da iftirayı sosyal medyada yaymak okul değiştirme cezası gerektirir. Ortaokulda da dijital araçlarla kişilik haklarını ihlal eden kayıt ve yayın okul değiştirme yaptırımı gerektirir.
Okulun kendisi için de kural vardır. Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği'nin 78. maddesine göre okul etkinliklerinde çekilen öğrenci görüntüleri, veliden ve öğrenciden yazılı izin alınmadan sosyal medyada ve mesajlaşma gruplarında paylaşılamaz. Şiddetin önlenmesi genelgesi de çocukların dijital ortamdaki becerilerini geliştiren çalışmaların yaygınlaştırılmasını ister.
Okul seçerken sorabileceğiniz sorular
Okul ziyaretinde rehberlik servisini, zorbalığı önleme çalışmalarını ve veliyle iletişimin nasıl kurulduğunu sormak, okulun bu konudaki çalışmasını görmenizi sağlar. Sorabileceğiniz konular:
- Okulda kaç rehber öğretmen görev yapıyor, her öğretmen kaç öğrenciden sorumlu?
- Rehberlik programında akran zorbalığı ve siber zorbalık çalışmaları var mı, hangi sınıflarda yapılıyor?
- Teneffüs, yemek ve servis saatlerinde öğrencileri hangi personel gözetiyor?
- Bir öğrenci zorbalık bildirdiğinde okul hangi adımları izliyor, veli ne zaman bilgilendiriliyor?
- Velilere yönelik bilgilendirme ya da aile eğitimi düzenleniyor mu?
- Sınıf mevcudu ne kadar? Özel okullarda sınıf mevcudu okul öncesinde en çok 20 öğrencidir. İlkokul, ortaokul ve lisede üst sınır 30'dur.
Bu soruların cevabı okuldan okula değişir; cevabı okulun kendisinden dinlemek, karşılaştırmayı somutlaştırır. Diğer ziyaret soruları için okul gezisinde sorulacak 20 soru yazısına, okulları kademe ve konuma göre karşılaştırmak için okul bulma sayfasına bakabilirsiniz. Özel ve resmî okulun farklarını özel okul mu devlet okulu mu yazısında ele aldık.
Sık sorulanlar
Akran zorbalığı nedir? Bir öğrencinin yaşıtına kasıtlı olarak, tekrarlayan biçimde ve aralarında güç dengesizliği varken fiziksel, sözel, sosyal ya da sanal yoldan zarar vermesidir. Tek seferlik bir tartışma bu tanıma girmez.
Akran zorbalığının cezası nedir? Lisede Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği'ne göre okuldan kısa süreli uzaklaştırma cezası gerektirir. Ortaokulda akran ilişkilerini bozan davranışı alışkanlık hâline getirmek kınama gerektirir; hakaret, tehdit ya da şiddet içeriyorsa okul değiştirme yaptırımı uygulanabilir.
İlkokulda akran zorbalığına yaptırım var mı? Yönetmelik yaptırımları ortaokul öğrencileri için düzenler. İlkokulda süreç sınıf öğretmeni, rehberlik servisi ve veliyle iş birliği içinde yürütülür.
Akran zorbalığını nereye şikâyet edebilirim? Önce sınıf öğretmenine ya da rehber öğretmene, sonra okul müdürlüğüne yazılı olarak başvurabilirsiniz. Okulda çözülmeyen konularda ilçe ya da il millî eğitim müdürlüğüne ve CİMER'e başvurmak mümkündür.
Zorbalığa uğrayan çocuk okul değiştirebilir mi? İlkokul ve ortaokulda kınama ya da daha ağır yaptırım gerektiren bir davranışa maruz kalan öğrenci, velinin yazılı başvurusu ve rehberlik servisinin uygun görüşüyle başka okula nakledilebilir.
Siber zorbalık okulun sorumluluğunda mı? Sosyal medyada okul arkadaşına hakaret etmek ya da izinsiz görüntü paylaşmak yönetmeliklerde yaptırım gerektiren davranışlar arasındadır. Okul ayrıca öğrenci görüntülerini izinsiz paylaşamaz.
Özel okullarda akran zorbalığı kuralları farklı mı? Hayır. Özel Öğretim Kurumları Kanunu'na göre kanunda hüküm bulunmayan konularda resmî okulların mevzuatı uygulanır; disiplin ve rehberlik kuralları özel okullarda da geçerlidir.
Kaynaklar: Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği md. 157, 158, 164 ve 167, Resmî Gazete 07.09.2013 sayı 28758, md. 164/2-ö eki Resmî Gazete 15.11.2022 sayı 32014, son değişiklik Resmî Gazete 03.07.2026 sayı 33299; Millî Eğitim Bakanlığı Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği md. 12, 54, 55 ve 78, Resmî Gazete 26.07.2014 sayı 29072, son değişiklik Resmî Gazete 28.07.2026 sayı 33323; Millî Eğitim Bakanlığı Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği md. 21 ve 23, Resmî Gazete 14.08.2020 sayı 31213; MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2024/56 sayılı Okullarda Şiddetin Önlenmesi Genelgesi, 26.08.2024; 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu md. 14; Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği md. 48, son değişiklik Resmî Gazete 05.09.2025 sayı 33008; MEB Soma Rehberlik ve Araştırma Merkezi, Akran Zorbalığı bülteni, Kasım 2024.